Historia e orixe

Ata o século XVIII, Ferrol era unha pequena vila de pescadores e salgadores. En 1726 Filipe V designouna sede do Departamento Naval do Norte e ordenou crear o Real Arsenal, e con Fernando VI levantouse un grande estaleiro. En poucas décadas a poboación pasou duns 1.200 veciños no antigo Ferrol Vello a decenas de miles.

Era unha poboación maioritariamente masculina, de militares e traballadores dos estaleiros chegados de toda España: do País Vasco, Cataluña, o Levante ou Andalucía. Nalgún momento do século XIX o 84 % dos habitantes eran homes e só o 16 %, mulleres.

Naquel Ferrol tan diverso, a música e o canto convertéronse nunha linguaxe común. Os músicos das bandas militares achegaron o seu oficio e compuxeron as partituras das primeiras cancións ferrolás. Os traballadores do arsenal e dos estaleiros tiñan un salario estable e tempo libre os domingos e en festivos como o día de San Xosé, patrón dos carpinteiros e dos estaleiros, porque os barcos facíanse de madeira.

A iso sumáronse os lazos comerciais con América, sobre todo con Cuba. As novidades musicais, entre elas os ritmos habaneiros, chegaron a Ferrol antes ca a outros lugares de España.

Orixe do nome e da data. Hai moitos anos eran moi comúns os nomes de Josefa e Pepa. «Pepita» é o diminutivo, e a rolda da véspera de San Xosé (19 de marzo) converteuse nunha homenaxe a todas as Pepas e, por extensión, a todas as ferrolás. Escolleuse o 18 de marzo porque ao día seguinte non se traballaba e podíase facer festa de noite.

As primeiras rondallas están ligadas ao Entroido: as Pepitas naceron como unha prolongación daquelas festas, un mes despois. Pero o Entroido ferrolán, en lugar da burla e da crítica do entroido tradicional, dedicouse a cantar e loar as mulleres, unha adaptación que se atribúe ao carácter militar da cidade.

Antigüidade

A festa ten máis dun século de historia documentada e as súas raíces chegan a mediados do século XIX. As súas orixes exactas non están documentadas, pero celébrase de forma practicamente ininterrompida desde 1903, coas pausas que impuxeron a Guerra Civil e a posguerra, a pandemia e algúns adiamentos.

As rondallas

Segundo a RAE, unha rondalla é un conxunto musical de instrumentos de corda. En Ferrol o termo significa algo máis: é unha agrupación vocal e instrumental, con voces, uniforme propio e un papel central na Noite das Pepitas. Fóra desa noite, as rondallas actúan durante todo o ano en Semana Santa, concertos de Nadal, festivais, feiras e eventos benéficos.

Ao principio a festa organizábase con agrupacións temporais, que se formaban para a ocasión e despois desaparecían. A primeira rondalla con continuidade foi Armonía (1959; entidade estable desde 1964), e desde os anos oitenta consolidáronse as rondallas permanentes actuais.

Hoxe existen en Ferrol sete rondallas, e cada ano súmanse agrupacións da comarca. En 2026 participan doce, de Ferrolterra, Eume e Ortegal.

Tamén hai rondallas de ferroláns emigrados en Madrid, como Barlovento ou Virgen de Chamorro. Entre Ferrol e a súa comarca formáronse, ao longo da historia, máis de cen colectivos musicais.

Música. Os textos e as melodías teñen trazos do Romanticismo, con ritmos chegados de América. Predominan as danzas, os valses e as habaneiras. Algunhas rondallas amplían o seu repertorio con boleros, tangos, música galega ou cancións modernas.

Instrumentos. Son sobre todo de corda pulsada: guitarras, bandurras, laúdes e mandolinas, ás veces con frauta, clarinete ou percusión. No programa de 2026 cítanse tamén violíns, contrabaixos e acordeóns.

Indumentaria. Como as tunas, as rondallas levan un traxe propio: capa escura (negra ou azul mariño) co raso interior da cor da rondalla, camisa branca de manga longa, lazo, gravata ou similar, bufanda, e cintas e escarapelas de cores suxeitas á capa. Cada rondalla ten as súas cores e a súa bandeira.

Os panos. Cada rondalla reparte entre o público un «pano», un folleto coas letras das cancións da noite, para que todo o mundo poida cantar con ela.

Datas e lugares

A Noite das Pepitas celébrase cada ano o 18 de marzo, véspera de San Xosé, e é o remate dunha semana de actos. Como San Xosé xa non é festivo en Ferrol, a data axustouse nalgunhas ocasións, por exemplo pola Semana Santa (2008) ou para celebrala en fin de semana. En casos excepcionais adiouse: a decembro en 1919, a maio en 1972 (pola morte de dous traballadores dos estaleiros Bazán) e a setembro en 2020 (pola pandemia). En 2026 celébrase o mércores 18 de marzo, e o 19 de marzo é festividade autonómica.

Os actos desenvólvense a pé polo centro de Ferrol, na zona protexida como Ben de Interese Cultural (barrios da Magdalena e Ferrol Vello). Os tres escenarios principais son:

• Teatro Jofre (Praza de Galicia, s/n, barrio da Magdalena), sede do acto institucional e punto de saída do desfile.
• Rúas do centro (barrio da Magdalena): percorrido do desfile ata a praza de Armas.
• Praza de Armas (Praza de Armas, s/n), sede do festival de rondallas nunha carpa. Noutras edicións o concerto celebrouse na praza de Amboage.

Despois do festival, cada rondalla segue o seu propio percorrido polos locais de hostalaría do centro. Consulta como chegar a cada lugar dos actos.

Descrición dos actos

A continuación descríbense os actos do programa de 2026 (mércores, 18 de marzo).

Semana das Pepitas

A noite grande prepárase durante unha semana de actos previos. Cada rondalla presenta publicamente a súa madriña ou padriño no seu local e ensaia o seu cancioneiro en casas da cultura e centros veciñais. O alcalde e a corporación reciben as madriñas e os padriños no Teatro Jofre. Os comercios engalanan os seus escaparates e participan nun concurso, as pastelarías preparan o «bico» de Pepita e o cartel da festa adoita ser froito dun concurso entre o alumnado de deseño do CIFP Leixa de Ferrol.

Acto institucional (16:45 h, Teatro Jofre)

Abre a xornada cun acto solemne no que se reivindica o papel cultural das rondallas. Preséntanse as rondallas coas súas madriñas e padriños, entréganse as insignias de «rondallista de honra» e conmemórase a irmandade de Ferrol co Concello de Mondoñedo (2004), unida pola diocese común e polas festas de San Xoán e das Pepitas. En 2026 houbo ademais homenaxes históricas ás rondallas Añoranzas, Bohemios e Nas Ondas do Mar. O teatro, inaugurado en 1892 e reaberto en 2005 tras unha longa rehabilitación, é un dos edificios emblemáticos da cidade. O acceso é gratuíto, con invitación, debido ao aforo limitado (522 persoas).

Desfile das rondallas (18:00 h)

As agrupacións saen do Teatro Jofre e percorren as rúas Concepción Arenal, Magdalena, Carme, Real, Amboage, Méndez Núñez e Dolores ata chegar á praza de Armas. É o momento en que a festa toma a rúa e a cidade se enche de música.

Festival de rondallas (19:00 h, praza de Armas)

É o acto central, nunha carpa instalada na praza. Cada rondalla interpreta tres pezas: un pasarrúas, un valse e unha danza. Poden ser obras inéditas, compostas para a ocasión, ou pezas recuperadas do antigo Cancioneiro das Pepitas. As letras repártense impresas entre o público, nos «panos», para que todo o mundo cante con elas.

Actuacións pola cidade

Rematado o festival, a noite adquire o seu carácter máis tradicional e popular. Cada rondalla segue o seu propio percorrido polo centro, entra nos locais de hostalaría e canta baixo xanelas e balcóns ás pepitas e pepitos que se asoman, coas súas cores, a súa madriña e o seu pano. Segundo a tradición, a noite remata para cada rondalla cando a madriña decide irse para a casa: acompáñana ata o portal e cántanlle unha última canción.

Madriñas e padriños

Cada rondalla escolle e presenta a súa madriña, que a acompaña en representación de todas as mulleres ferrolás, as «Pepitas», durante todo o ano. Ata os anos sesenta non hai constancia de que as rondallas escollesen madriñas de forma habitual (agás Juventud Ferrolana da Habana, en 1908). Desde 2019, Só Elas, formada só por mulleres, escolle un padriño. Tamén a rondalla O Son do Mar escolle madriña ou padriño en anos alternos. O Concello rende cada ano homenaxe a persoas e agrupacións vinculadas á festa.

Valor cultural

A Noite das Pepitas é unha festa popular singular: non existe outra semellante no mundo. Foi declarada Festa de Interese Turístico de Galicia en 2013, e o Concello traballa para lograr a declaración de Interese Turístico Nacional.

• Memoria histórica de Ferrol. É un símbolo vivo do pasado naval e industrial da cidade e das xeracións que traballaron nos seus estaleiros: unha sociedade chegada de toda España que atopou na música un punto de encontro.
• Canción ferrolá. É un patrimonio inmaterial propio, con melodías do Romanticismo e ritmos de América. Poetas e compositores escribiron para as Pepitas, e rondallas como Club de Campo incorporaron obras en galego, entre elas a que se considera a primeira habaneira en galego.
• Unha rondalla distinta. Rompe o concepto tradicional de rondalla como grupo de corda, ao sumar cantores, uniforme e cores propias de cada agrupación.
• Tradición viva. Renóvase con novas cancións e rondallas, e adáptase á sociedade: as mulleres foron gañando presenza como instrumentistas e cantoras, e en 2019 naceu Só Elas, formada só por mulleres e con padriño.
• Participación cidadá. É unha celebración aberta ao público, coa única limitación do aforo do Teatro Jofre no acto institucional. A hostalaría e os comercios participan cos escaparates e o bico, e a veciñanza canta coas rondallas.
• Irmandades. A irmandade con Mondoñedo (2004) e o vínculo musical con Vila do Conde (Portugal), que data de 1973.
• O «bico» das Pepitas. Doce en forma de corazón, con biscoito de laranxa e cobertura de chocolate negro, introducido por iniciativa da Escola de Hostalaría de Pontedeume e xa símbolo da festa.
• Un contorno protexido. Os actos fanse a pé pola Magdalena e Ferrol Vello, zona declarada Ben de Interese Cultural, e poñen en valor ese patrimonio.